Dondurarak Kurutulmuş Bir Kekin Şeklini Korumasının Nedeni: Çökme ve Camsı Geçiş
Dondurarak kurutulmuş kek, su buhar olarak uzaklaştırıldıktan sonra kabın içinde kalan katı, gözenekli bloktur. Düzgün bir blok olarak ayakta kalması mı yoksa büzüşmüş, yapışkan bir kütle hâline çökmesi mi, iki sıcaklıkla belirlenir: çökme sıcaklığı ve donma ile deriştirilmiş çözeltinin camsı geçiş sıcaklığı. Her ikisi de dondurarak kurutma literatüründe, çevrim geliştirmeye yön veren önemli fizikokimyasal özellikler olarak tanımlanmaktadır [1].
Sınırları belirleyen iki sıcaklık
Tc olarak yazılan çökme sıcaklığı, kurumakta olan katının kendi yapısını artık taşıyamadığı noktadır. Tg' olarak yazılan, donma ile deriştirilmiş çözeltinin camsı geçiş sıcaklığı ise buz kristallerini çevreleyen donmuş derişiği tanımlar: bu sıcaklığın altında derişik sert bir cam gibi davranır, üzerinde ise yumuşar. Formüldeki diğer bileşenlerin kristalleşme davranışıyla birlikte bu değerler, bir dondurarak kurutma çevriminin nasıl geliştirileceğine yön verir [1].
Pratik sonuç açıktır. Çözeltilerin dondurulması sırasındaki aşırı soğuma çoğu zaman kötü sonuçlara yol açar — uzun birincil kurutma süreleri ya da kek yapısında çökme [2]. Çökme yalnızca görsel bir kusur değildir; su hâlâ uzaklaşırken yapının yetersiz kalmasıdır.
Bu değerler nasıl ölçülür
Tc ve Tg' değerlerini belirlemek için en sık kullanılan yöntemler, genellikle DSC olarak kısaltılan diferansiyel taramalı kalorimetri ve FDM olarak kısaltılan dondurarak kurutma mikroskopisidir [1]. DSC, bir numunenin sıcaklığı değişirken aldığı veya verdiği ısıyı ölçer; camsı geçiş bu şekilde saptanır. FDM ise çözeltinin ince bir filmini mikroskop altında dondurur ve operatör yapının bozulduğu anı gözlerken kurutur.
Frontiers in Chemistry dergisinde yayımlanan 2018 tarihli bir çalışma, Tc, Tg' ve kristalleşme olaylarının incelenmesinde alternatif bir araç olarak ve dondurarak kurutma sırasında olası bir çevrim içi izleme aracı olarak bir optik lif sistemini (OFS) değerlendirmiştir [1]. OFS ve FDM sonuçları iyi bir korelasyon göstermiş ve mannitolün kristalleşme davranışı, DSC ile olduğu gibi dondurma/çözdürme sırasında OFS ile de izlenebilmiştir [1]. Yazarlar, OFS'nin genellikle FDM ve DSC ile yapılan hem Tc hem de kristalleşme süreçlerinin analizini mümkün kıldığı ve bu olayların kurutma sırasında saptanmasının çevrim içi izlemeyi olanaklı kıldığı sonucuna varmıştır [1].
Bir marka açısından önemli olan nokta, bunların genel kurallar değil, belirli bir formüle ait ölçülebilir özellikler olmasıdır. İki farklı şeker sistemi, iki farklı sayı verir.
Tavlama: kurutma başlamadan önce donmuş hâli değiştirmek
Pharmaceutics dergisinde yayımlanan 2022 tarihli bir çalışma, donmuş ikili sulu bir çözeltide tavlamanın, buz kristalleri arasında ve donma ile deriştirilmiş amorf matris ile kristalli buz fazı arasında su moleküllerinin yeniden düzenlenmesine yol açtığını göstermeyi amaçlamıştır [2]. Tavlama sonrasında %10 (a/a) sükroz ve trehaloz çözeltilerinin buz kristali boyutları ile kristalli ve amorf fazların hacim oranları, görüntü etiketlemeli dondurarak kurutma mikroskopisi kullanılarak nicelendirilmiştir [2]. Tavlama süresi ve sıcaklığına bağlı olarak, camsı hâl gevşemesi olarak tanımlanan biçimde camsı su kristalleşirken amorf fazın hacmi azalmış, kristalli faz ise Ostwald olgunlaşması olarak tanımlanan biçimde irileşmiştir [2]. Bu iki olgu eş zamanlı gerçekleşir, ancak farklı kinetiklere sahip ayrı süreçlerdir [2].
Formülün kendisinin katkısı
Camsı geçiş yalnızca kurutma yöntemiyle belirlenmez; karışımın içeriğiyle birlikte değişir. İnülin eklenmiş, dondurarak kurutulmuş bitkisel esaslı tozlarda, hem susuz malzemenin camsı geçiş sıcaklığı hem de azami donma ile deriştirmeye özgü Tg' değeri, inülin miktarı arttıkça yükselmiştir [4]. Bu çalışmadaki camsı geçiş eğrileri Gordon–Taylor modeli kullanılarak geliştirilmiş ve su adsorpsiyon izotermleri statik-gravimetrik bir yöntemle 25 °C'de ölçülmüştür [4]. Bitkisel ham maddelere dayalı tozların, sorpsiyon ve termal özellikleri nedeniyle düşük depolama kararlılığına sahip olduğu ve işleme sırasında sorun çıkardığı belirtilmiştir — taşıyıcı maddelerin aranmasının nedeni de budur [4].
Şeker içeriği ters yönde de etki edebilir. Dondurarak kurutulmuş agar jellerinde, şeker derişimi daha düşük olan kurutulmuş örnekler daha az büzülme ve daha yüksek gözeneklilik ile birlikte daha yüksek gevreklik ve daha yüksek camsı geçiş sıcaklığı göstermiştir [5]. Maltodekstrin ile birlikte uygulanan dondurarak kurutma, 0,038 ± 0,000 gibi çok düşük bir su aktivitesi vermiş; ancak elde edilen toz, mikrodalgayla kurutulmuş malzemeye göre daha az serbest akışlı olmuş ve daha düşük çözünürlük eğilimi göstermiştir [6].
Su, camsı geçişi aşağı çeker
Camsı geçiş, kurutmanın sonunda bir kez alınan bir ölçüm değildir. Emilen su bu değeri düşürür. Dondurarak kurutulmuş maca tozlarında susuz camsı geçiş sıcaklığı 79,5–80,2 °C olmuş, örnekler arasında ihmal edilebilir bir fark görülmüş; ancak tozlar su aldıkça Tg düşmüştür [7]. Bu düşüş, dondurarak kurutulmuş tozlarda ticari bir karşılaştırma tozuna kıyasla daha kademeli olmuş ve bu durum suda çözünmeyen madde içeriğindeki farka bağlanmıştır [7].
Buradan hareketle yazarlar, kritik su aktivitesini — Tg'nin 25 °C'ye düştüğü su aktivitesi olarak — tanımlamıştır [7]. 0,328'lik su aktivitesinin altında ihmal edilebilir düzeyde kekleşme görülmüş; bu değerin üzerinde kekleşme derecesi, örnekler arasında büyük değişkenlikle birlikte belirgin biçimde artmıştır [7]. Kekleşme derecesi, su aktivitesinin kritik su aktivitesine bölünmesinin bir fonksiyonu olarak tekdüze biçimde tanımlanabilmiş ve yazarlar bunu kekleşmeyi öngörmek için ampirik bir yol olarak önermiştir [7]. Başka çalışmalarda daha yüksek camsı geçiş sıcaklıkları, oda sıcaklığında daha iyi kararlılığın göstergesi olarak yorumlanmıştır [3].
Bir markanın buradan çıkarabilecekleri
Dondurarak kurutulmuş bir tozun nasıl üretileceğine karar verecek herkes için üç sonuç doğar.
- Çevrim, sizin formülünüz için ölçülmüş değerler üzerine kurulmalıdır. Tc ve Tg' çevrim geliştirmeye yön verir ve bunlar DSC ile FDM aracılığıyla belirlenir; optik lifle izlemenin de artık FDM ile iyi bir korelasyon gösterdiği ortaya konmuştur [1].
- Sonuçta önemli olan sayı, yalnızca ilk gün gördüğünüz kek değildir. Toz su aldıkça camsı geçiş düşer ve kritik bir su aktivitesinin ötesinde kekleşme keskin biçimde artar [7]. Taşıyıcı seçimi bu sıcaklıkları değiştirir [4][6], sistemin taşıdığı şeker miktarı da öyle [5].
Şeklini koruyan bir kek, su uzaklaşırken sınırlarının altında kalmış donmuş bir yapının ve sonrasında camsı geçişinin altında tutulmuş kuru bir katının gözle görülür sonucudur.
Kaynaklar
- Horn J, Friess W. Detection of Collapse and Crystallization of Saccharide, Protein, and Mannitol Formulations by Optical Fibers in Lyophilization — Frontiers in chemistry, 2018-01-26.
- Kharatyan T, Gopireddy SR, Ogawa T, Kodama T, Nishimoto N, Osada S, Scherließ R, Urbanetz NA. Quantitative Analysis of Glassy State Relaxation and Ostwald Ripening during Annealing Using Freeze-Drying Microscopy — Pharmaceutics, 2022-05-30.
- Yildiz G, Gao Y, Ding J, Zhu S, Chen G, Feng H. Enhancing physicochemical, bioactive, and nutritional properties of sweet potatoes: Ultrasonic contact drying with slot jet nozzles compared to hot-air drying and freeze drying — Ultrasonics sonochemistry, 2024-12-30.
- Stępień A, Witczak M, Witczak T. The Thermal Characteristics, Sorption Isotherms and State Diagrams of the Freeze-Dried Pumpkin-Inulin Powders — Molecules (Basel, Switzerland), 2022-03-29.
- Jakubczyk E, Kamińska-Dwórznicka A, Ostrowska-Ligęza E. The Effect of Composition, Pre-Treatment on the Mechanical and Acoustic Properties of Apple Gels and Freeze-Dried Materials — Gels (Basel, Switzerland), 2022-02-10.
- Pashazadeh H, Ali Redha A, Johnson JB, Koca I. Valorization of okra waste: Microencapsulation of okra flower polyphenol-rich extract with maltodextrin and gum Arabic by freeze drying, spray drying, and microwave drying — Journal of food science, 2025-03-01.
- Granados AEA, Kawai K. Browning, Starch Gelatinization, Water Sorption, Glass Transition, and Caking Properties of Freeze-dried Maca ( Lepidium meyenii Walpers) Powders — Journal of applied glycoscience, 2020-11-20.