Restvocht: het water dat een gevriesdroogde cake na het drogen behoudt
Geen enkele gevriesdroogde cake is volledig droog. De vraag voor een merk is niet óf er water achterblijft, maar hoeveel, hoe gelijkmatig het over een batch is verdeeld en wat dat water doet gedurende de maanden dat het product in het schap staat.
De cijfers die gepubliceerde studies melden
Restvochtgehalten lopen sterk uiteen, afhankelijk van wat er gedroogd wordt. Een studie naar disacharideformuleringen rapporteerde amorfe cakes met een restwatergehalte van 0,8% w/w na lyofilisatie [1]. Een studie naar een gevriesdroogd referentiemateriaal vond dat een fosfaatbuffer goed gevormde cakes gaf, maar een hoog restvochtgehalte van 2–4% w/w [5]. Gevriesdroogde emulsies op basis van natriumalginaat en wei-eiwitisolaat, ontwikkeld voor cosmetisch en dermatologisch gebruik, kwamen uit tussen 2,3% en 10,9% [6]. Gevriesdroogde bigelmaterialen, opgebouwd uit een hydrogel- en een oleogelfase, lagen nog hoger, van 5% tot 20% [7].
Die vier cijfers komen uit vier verschillende materiaalsystemen en vormen dus geen rangschikking van goed en slecht. Ze laten zien binnen welke bandbreedte een formuleerder werkt, en dat de formulering het grootste deel ervan bepaalt.
De formulering verandert de cake, en de cake bepaalt het water
De duidelijkste demonstratie hiervan komt uit de studie naar het referentiemateriaal. Toevoeging van natriumchloride — een formuleringshulpstof die vaak als ongunstig voor vriesdrogen wordt beschouwd — tastte het gevriesdroogde uiterlijk of het proces niet aan en verlaagde het restvocht aanzienlijk, tot onder 1% w/w [5]. De auteurs veronderstelden dat het zout een meer open cakestructuur opleverde en onderbouwden dit met thermische analyse en scanning-elektronenmicroscopie [5].
Dat is het mechanisme dat de moeite waard is om vast te houden: water verlaat de cake via de poriën. Een meer open structuur geeft de damp een gemakkelijker weg naar buiten. De bigelstudie wijst van de andere kant dezelfde richting op — het restvocht nam daar toe met het ethylcellulosegehalte en af met het gehalte aan wei-eiwitisolaat en oleogel [7]. Dezelfde materialen varieerden ook in porositeit, van 35% tot 58%, en in dichtheid, van 100 tot 200 mg/ml [7]. In de alginaat- en wei-eiwitemulsies liep de porositeit van 59% tot 95% en de dichtheid van 116 tot 308 mg/ml, en de fysisch-chemische eigenschappen hingen af van de concentratie wei-eiwitisolaat, de verhouding tussen waterige en olieachtige fase, en het type en de hoeveelheid toegevoegd cryoprotectans, olie en bijenwas [6]. Glycerine, propyleenglycol, sorbitol, mannitol en trehalose waren de geteste cryoprotectantia [6].
De keuzes die worden gemaakt voordat er iets wordt ingevroren — welke polymeren, welke suikers of polyolen, hoeveel oliefase, hoe de emulsie wordt gehomogeniseerd [6] — bepalen dus al het vocht dat de afgewerkte cake zal bevatten.
Wat het water tijdens de secundaire droging verdrijft
Bij de secundaire droging wordt het gebonden water verwijderd, en de snelheid daarvan is meetbaar. Eén studie gebruikte nabij-infraroodspectroscopie inline om een model te bouwen en te valideren dat het restvochtgehalte in een formulering met 10% sucrose voorspelt tijdens een continu spin-vriesdroogproces, en gebruikte dat model vervolgens om te testen welke procesinstellingen ertoe deden [4].
De rangschikking was duidelijk. De producttemperatuur, geregeld via een terugkoppelmechanisme op infraroodverwarmers, had de hoogste positieve invloed op de droogsnelheid tijdens de secundaire droging [4]. Een hogere koelsnelheid tijdens de vriesstap verhoogde de desorptiesnelheid eveneens significant [4]. Een groter vulvolume had een kleiner negatief effect [4]. De kamerdruk, tussen 10 en 30 Pa, had helemaal geen significant effect [4].
Twee zaken volgen hieruit. Ten eerste komt wat er bij de vriesstap gebeurt nog steeds tot uiting in het vochtgehalte aan het eind — vriezen en drogen zijn geen onafhankelijke beslissingen. Ten tweede vertraagt het vullen van meer materiaal in een container de droging, dus een wijziging in container of vulling is een wijziging van de droogcyclus.
De verwarmingsmethode beïnvloedt ook hoe gelijkmatig het vocht is verdeeld. Een studie naar magnetronondersteund vacuümdrogen mat de verwarmingsuniformiteit via restvochtanalyse over een batch en vond een genormaliseerde standaardafwijking van 12,7% in de magnetronondersteunde cyclus tegenover 15,3% in de conventionele cyclus [2]. Bij 18 GHz en 60 W gaf de methode voor typische laboratoriumbatches bijna een verdrievoudiging van de snelheid van de primaire droging van sucrose ten opzichte van een conventionele cyclus [2]. De conventioneel gebruikte frequentie van 2,45 GHz bleek verre van optimaal [2].
Te veel water laat de cake instorten
De disacharidestudie testte dit rechtstreeks. Cakes die begonnen bij 0,8% w/w restwater kregen opzettelijk extra vocht doordat de containers halfopen in een kamer van 25 °C / 60% relatieve luchtvochtigheid werden gezet, waardoor ze tussen 7,5% en 10% w/w uitkwamen [1]. Die toevoeging veroorzaakte een snelle instorting van de cake voor elk disacharide behalve trehalose [1]. Daarentegen leidde opslag van de correct gedroogde cakes bij 40 °C / 75% RV niet tot fysieke instorting [1].
Warmte alleen richtte de structuur niet te gronde; water wel. En een halfgeopende container in een vochtige ruimte was genoeg om het vochtgehalte met ruwweg een orde van grootte te laten stijgen [1]. Verpakking en het moment van sluiten maken deel uit van het droogproces en zijn geen bijzaak.
Meten, en het gelijk houden bij opschaling
Het restvochtgehalte is een van de standaardkarakteriseringen die voor gevriesdroogde materialen worden gerapporteerd, naast porositeit, dichtheid, mechanische eigenschappen en zwelling [3][6][7]. Het kan ook in realtime worden gevolgd: het nabij-infraroodmodel voorspelde het vocht inline tijdens het drogen [4], en procesanalytische hulpmiddelen zijn gebruikt om het vriesdrogen op zowel pilot- als productieschaal te bewaken, waaronder het gebruik van de open/dicht-frequentie van de vacuümklep om het eindpunt van de primaire droging op productieschaal te bepalen [8].
Opschaling is de gebruikelijke zorg. In die vergelijking tussen pilot- en productieschaal bleken de duur van de primaire droging en het restvochtgehalte onafhankelijk te zijn van de schaal van de vriesdroger onder twee verschillende protocollen, wat de auteurs als bewijs van functionele gelijkwaardigheid tussen de twee machines beschouwden [8].
Wat een merk hieruit kan meenemen
Vraag om een restvochtwaarde, en vraag welke methode die heeft opgeleverd. Materialen die droog worden bewaard en direct vóór gebruik met water worden gezwollen, worden juist daarom voorgesteld omdat die vorm gemakkelijker te vervoeren en op te slaan is [3].
Referenties
- Quaak SG, Haanen JB, Beijnen JH, Nuijen B. Naked plasmid DNA formulation: effect of different disaccharides on stability after lyophilisation — AAPS PharmSciTech, 2010-03-04.
- Abdelraheem A, Tukra R, Kazarin P, Sinanis MD, Topp EM, Alexeenko A, Peroulis D. Statistical electromagnetics for industrial pharmaceutical lyophilization — PNAS nexus, 2022-05-16.
- Prus-Walendziak W, Kozlowska J. Lyophilized Emulsions in the Form of 3D Porous Matrices as a Novel Material for Topical Application — Materials (Basel, Switzerland), 2021-02-17.
- Leys L, Nuytten G, Lammens J, Van Bockstal PJ, Corver J, Vervaet C, De Beer T. A NIR-Based Study of Desorption Kinetics during Continuous Spin Freeze-Drying — Pharmaceutics, 2021-12-16.
- Matejtschuk P, Bird C, Ezeajughi E, MacLellan-Gibson K, Wadhwa M. Impact of Formulation Choices on the Freeze-Drying of an Interleukin-6 Reference Material — Frontiers in molecular biosciences, 2022-07-04.
- Walendziak W, Douglas TEL, Kozlowska J. Design, Optimization, and Characterization of Freeze-Dried Emulsions Based on Sodium Alginate and Whey Protein Isolate Intended for Cosmetic and Dermatological Applications — ACS omega, 2025-06-03.
- Walendziak W, Douglas TEL, Kozlowska J. Physicochemical Properties of Freeze-Dried Bigel-Based Materials Composed of Sodium Alginate/Whey Protein Isolate Hydrogel and Ethylcellulose/Sunflower Oil Oleogel — Biomacromolecules, 2025-03-25.
- Ten Have R, Reubsaet K, van Herpen P, Kersten G, Amorij JP. Demonstrating Functional Equivalence of Pilot and Production Scale Freeze-Drying of BCG — PloS one, 2016-03-16.