Wilgotność resztkowa: woda, którą liofilizowany placek zatrzymuje po suszeniu
Żaden liofilizowany placek nie jest całkowicie suchy. Dla marki pytanie nie brzmi, czy woda pozostaje, lecz ile jej jest, jak równomiernie rozkłada się w serii i co ta woda robi przez miesiące, gdy produkt leży na półce.
Liczby podawane w opublikowanych badaniach
Poziomy wilgotności resztkowej różnią się znacznie w zależności od tego, co jest suszone. Badanie formulacji disacharydowych wykazało amorficzne placki o zawartości wody resztkowej 0,8% m/m po liofilizacji [1]. Badanie liofilizowanego materiału odniesienia wykazało, że bufor fosforanowy dawał dobrze uformowane placki, ale wysoką zawartość wilgoci resztkowej na poziomie 2–4% m/m [5]. Liofilizowane emulsje oparte na alginianie sodu i izolacie białek serwatkowych, opracowane do zastosowań kosmetycznych i dermatologicznych, mieściły się w zakresie od 2,3% do 10,9% [6]. Liofilizowane materiały bigelowe złożone z fazy hydrożelowej i oleożelowej osiągały jeszcze wyższe wartości, od 5% do 20% [7].
Te cztery wartości pochodzą z czterech różnych układów materiałowych, nie są więc rankingiem na dobre i złe. Pokazują zakres, w którym porusza się technolog formulacji, oraz to, że o większości decyduje sama receptura.
Receptura zmienia placek, a placek decyduje o wodzie
Najwyraźniej pokazuje to badanie materiału odniesienia. Dodatek chlorku sodu — składnika pomocniczego często uznawanego za niekorzystny przy liofilizacji — nie pogorszył wyglądu liofilizatu ani przebiegu procesu, a znacznie obniżył wilgotność resztkową, poniżej 1% m/m [5]. Autorzy postawili hipotezę, że sól wytworzyła bardziej otwartą strukturę placka, i poparli to analizą termiczną oraz skaningową mikroskopią elektronową [5].
To mechanizm, który warto zapamiętać: woda odchodzi przez pory. Bardziej otwarta struktura daje parze łatwiejszą drogę na zewnątrz. Badanie bigeli wskazuje na to samo z drugiej strony — wilgotność resztkowa rosła tam wraz z zawartością etylocelulozy, a malała wraz z zawartością izolatu białek serwatkowych i oleożelu [7]. Te same materiały różniły się też porowatością, od 35% do 58%, i gęstością, od 100 do 200 mg/ml [7]. W emulsjach z alginianu i białek serwatkowych porowatość mieściła się w zakresie od 59% do 95%, a gęstość od 116 do 308 mg/ml, przy czym właściwości fizykochemiczne zależały od stężenia izolatu białek serwatkowych, stosunku fazy wodnej do olejowej oraz rodzaju i ilości dodanego krioprotektanta, oleju i wosku pszczelego [6]. Badanymi krioprotektantami były gliceryna, glikol propylenowy, sorbitol, mannitol i trehaloza [6].
Decyzje podjęte zanim cokolwiek zostanie zamrożone — jakie polimery, jakie cukry lub poliole, ile fazy olejowej, jak homogenizowana jest emulsja [6] — już wyznaczają wilgotność, którą będzie nosił gotowy placek.
Co wypycha wodę podczas suszenia wtórnego
Suszenie wtórne to etap, na którym usuwana jest woda związana, a jego szybkość można zmierzyć. W jednym z badań zastosowano spektroskopię w bliskiej podczerwieni w trybie inline, aby zbudować i zwalidować model przewidujący zawartość wilgoci resztkowej w formulacji z 10% sacharozy podczas ciągłego procesu liofilizacji z wirowaniem, a następnie wykorzystano ten model do sprawdzenia, które ustawienia procesu mają znaczenie [4].
Ranking był jednoznaczny. Temperatura produktu, kontrolowana przez mechanizm sprzężenia zwrotnego na grzejnikach podczerwieni, miała największy dodatni wpływ na szybkość suszenia podczas suszenia wtórnego [4]. Wyższa szybkość chłodzenia na etapie zamrażania również istotnie zwiększała szybkość desorpcji [4]. Większa objętość napełnienia miała mniejszy, ujemny wpływ [4]. Ciśnienie w komorze, między 10 a 30 Pa, nie miało żadnego istotnego wpływu [4].
Wynikają z tego dwie rzeczy. Po pierwsze, to, co dzieje się na etapie zamrażania, nadal ujawnia się w poziomie wilgotności na końcu — zamrażanie i suszenie nie są niezależnymi decyzjami. Po drugie, napełnienie pojemnika większą ilością materiału spowalnia suszenie, więc zmiana pojemnika lub napełnienia jest zmianą cyklu suszenia.
Metoda ogrzewania wpływa też na to, jak równomiernie rozkłada się wilgoć. W badaniu suszenia próżniowego wspomaganego mikrofalami zmierzono jednorodność ogrzewania poprzez analizę wilgotności resztkowej w całej serii i stwierdzono znormalizowane odchylenie standardowe 12,7% w cyklu wspomaganym mikrofalami wobec 15,3% w cyklu konwencjonalnym [2]. Przy 18 GHz i 60 W metoda dawała niemal trzykrotne przyspieszenie suszenia pierwotnego sacharozy w porównaniu z cyklem konwencjonalnym dla typowych serii laboratoryjnych [2]. Wykazano, że powszechnie stosowana częstotliwość 2,45 GHz jest daleka od optymalnej [2].
Zbyt dużo wody powoduje zapadnięcie placka
Badanie disacharydów sprawdziło to bezpośrednio. Plackom, które na początku miały 0,8% m/m wody resztkowej, celowo dodano wilgoci, ustawiając pojemniki do połowy otwarte w komorze o temperaturze 25 °C i wilgotności względnej 60%, doprowadzając je do poziomu od 7,5% do 10% m/m [1]. Ten dodatek spowodował szybkie zapadnięcie się placka dla każdego disacharydu z wyjątkiem trehalozy [1]. Natomiast przechowywanie prawidłowo wysuszonych placków w 40 °C i 75% wilgotności względnej nie powodowało fizycznego zapadnięcia [1].
Samo ciepło nie niszczyło struktury; robiła to woda. A do połowy otwarty pojemnik w wilgotnym pomieszczeniu wystarczył, by podnieść zawartość wilgoci o mniej więcej rząd wielkości [1]. Opakowanie i moment zamknięcia są częścią procesu suszenia, a nie sprawą drugorzędną.
Pomiar i utrzymanie tego samego poziomu w skali
Zawartość wilgoci resztkowej jest jedną ze standardowych charakterystyk podawanych dla materiałów liofilizowanych, obok porowatości, gęstości, właściwości mechanicznych i pęcznienia [3][6][7]. Można ją też śledzić w czasie rzeczywistym: model oparty na bliskiej podczerwieni przewidywał wilgotność inline podczas suszenia [4], a narzędzia analityki procesowej wykorzystywano do monitorowania liofilizacji zarówno w skali pilotażowej, jak i produkcyjnej, w tym wykorzystując częstotliwość otwierania i zamykania zaworu próżniowego do wyznaczenia punktu końcowego suszenia pierwotnego w skali produkcyjnej [8].
Zwykłym zmartwieniem jest skalowanie. W tym porównaniu skali pilotażowej z produkcyjną stwierdzono, że czas trwania suszenia pierwotnego oraz zawartość wilgoci resztkowej są niezależne od skali liofilizatora przy dwóch różnych protokołach, co autorzy uznali za dowód funkcjonalnej równoważności obu urządzeń [8].
Co marka może z tego wynieść
Poproś o wartość wilgotności resztkowej i zapytaj, jaką metodą ją uzyskano. Materiały przechowywane w stanie suchym i pęczniejące w wodzie bezpośrednio przed użyciem są proponowane właśnie dlatego, że w tej postaci łatwiej je transportować i przechowywać [3].
Bibliografia
- Quaak SG, Haanen JB, Beijnen JH, Nuijen B. Naked plasmid DNA formulation: effect of different disaccharides on stability after lyophilisation — AAPS PharmSciTech, 2010-03-04.
- Abdelraheem A, Tukra R, Kazarin P, Sinanis MD, Topp EM, Alexeenko A, Peroulis D. Statistical electromagnetics for industrial pharmaceutical lyophilization — PNAS nexus, 2022-05-16.
- Prus-Walendziak W, Kozlowska J. Lyophilized Emulsions in the Form of 3D Porous Matrices as a Novel Material for Topical Application — Materials (Basel, Switzerland), 2021-02-17.
- Leys L, Nuytten G, Lammens J, Van Bockstal PJ, Corver J, Vervaet C, De Beer T. A NIR-Based Study of Desorption Kinetics during Continuous Spin Freeze-Drying — Pharmaceutics, 2021-12-16.
- Matejtschuk P, Bird C, Ezeajughi E, MacLellan-Gibson K, Wadhwa M. Impact of Formulation Choices on the Freeze-Drying of an Interleukin-6 Reference Material — Frontiers in molecular biosciences, 2022-07-04.
- Walendziak W, Douglas TEL, Kozlowska J. Design, Optimization, and Characterization of Freeze-Dried Emulsions Based on Sodium Alginate and Whey Protein Isolate Intended for Cosmetic and Dermatological Applications — ACS omega, 2025-06-03.
- Walendziak W, Douglas TEL, Kozlowska J. Physicochemical Properties of Freeze-Dried Bigel-Based Materials Composed of Sodium Alginate/Whey Protein Isolate Hydrogel and Ethylcellulose/Sunflower Oil Oleogel — Biomacromolecules, 2025-03-25.
- Ten Have R, Reubsaet K, van Herpen P, Kersten G, Amorij JP. Demonstrating Functional Equivalence of Pilot and Production Scale Freeze-Drying of BCG — PloS one, 2016-03-16.