Liofilizacja ekstraktów roślinnych: o czym decyduje nośnik i chłód
Ekstrakt roślinny opuszcza zbiornik ekstrakcyjny jako ciecz. Zanim stanie się proszkiem w fiolce, trzeba usunąć wodę. Sposób usunięcia wody przesądza o trzech rzeczach, na których marce będzie później zależeć: ile z pierwotnej chemii ekstraktu przetrwa, jak naprawdę suchy jest gotowy proszek i jak wyglądają cząstki pod mikroskopem.
Liofilizacja usuwa wodę z zamrożonej cieczy w niskiej temperaturze. Opublikowane porównania z metodami gorącego powietrza i rozpyłowymi dają spójny obraz tego, co się przez to zyskuje — i gdzie leżą prawdziwe decyzje.
Metoda suszenia zmienia to, co przetrwa
Kilka zespołów przepuściło ten sam ekstrakt przez więcej niż jedną suszarkę i zmierzyło, co wyszło po drugiej stronie.
Pracując z wodnymi ekstraktami z produktów ubocznych cytryny, badacze porównali liofilizację i suszenie rozpyłowe dla trzech środków powłokotwórczych oraz zmierzyli całkowitą zawartość związków fenolowych, całkowitą zawartość flawonoidów i zdolność antyoksydacyjną redukcji jonów żelaza — trzy standardowe odczyty laboratoryjne mówiące o tym, ile z czynnej chemii ekstraktu pozostaje [1]. Liofilizacja z mieszaniną maltodekstryny i białka sojowego dała najwyższą retencję we wszystkich trzech odczytach: 1,66 ± 0,02 mg GAE/g suchej masy dla związków fenolowych, 0,43 ± 0,02 mg CE/g dla flawonoidów oraz 3,70 ± 0,05 mM TE/g dla oznaczenia zdolności redukującej [1].
Późniejsze badanie związków fenolowych wyekstrahowanych z znamion kukurydzy porównało liofilizację, suszenie rozpyłowe i suszenie mikrofalowe, przy czym we wszystkich przypadkach jako materiał ścianki — czyli nośnik tworzący otoczkę wokół ekstraktu — zastosowano maltodekstrynę [2]. Wyniki antyoksydacyjne pokazały, że liofilizacja była skuteczniejsza niż dwie pozostałe metody, a najwyższy odzysk związków fenolowych pochodził z liofilizacji [2]. Mikrostruktura, różnicowa kalorymetria skaningowa i dane w podczerwieni wskazywały w tym samym kierunku, a autorzy podali, że właściwości fizyczne mikrocząstek zmieniały się znacząco wraz z techniką suszenia [2].
Gorące powietrze nie zawsze wypada gorzej w każdym pomiarze. W badaniu dzikiej jagody porównano liofilizację w temperaturze −40 °C z suszeniem powietrzem w 60 °C i 90 °C [3]. Próbka suszona powietrzem w 90 °C wykazała wyższą całkowitą zawartość polifenoli (2,638 mg GAE/g suchej substancji), podczas gdy próbka liofilizowana wykazała wyższą całkowitą zawartość flawonoidów (0,395 mg CE/g suchej substancji) [3]. W zestawieniu z próbkami suszonymi powietrzem jako całością, liofilizowane jagody zachowały wysoką zawartość polifenoli [3]. Wniosek nie brzmi, że jedna metoda zawsze wygrywa, lecz że każda klasa związków reaguje inaczej, a marka powinna zapytać, wokół którego odczytu faktycznie zbudowana jest jej receptura.
Wilgotność i aktywność wody: liczby, które liczą się podczas przechowywania
Najwyraźniejszą i najbardziej praktyczną zgłoszoną różnicą jest suchość. W pracy nad produktami ubocznymi cytryny liofilizacja dała mikrocząstki o niższej zawartości wilgoci i niższej aktywności wody niż suszenie rozpyłowe [1]. Zawartość wilgoci w materiale liofilizowanym mieściła się w zakresie od 1,15% do 2,15% przy aktywności wody od 0,13 do 0,14; odpowiedniki suszone rozpyłowo miały od 6,06% do 6,60% wilgoci i aktywność wody od 0,33 do 0,40 [1].
Aktywność wody to miara tego, jak swobodnie dostępna jest pozostała woda, w odróżnieniu od tego, ile jej jest. Te dwa zestawy liczb dzieli duży dystans, a należą do tego samego ekstraktu wysuszonego na dwa różne sposoby.
Suchość w chwili pakowania to tylko połowa historii. Stabilność polifenoli podczas przechowywania liofilizowanych dzikich jagód śledzono w temperaturach przechowywania 90, 70, 60, 40, 20 i −20 °C i wykazano dwie fazy: początkową fazę uwalniania, a następnie fazę rozpadu [3]. Stabilność opisano za pomocą modelu Pelega, a parametry kinetyczne skorelowano z temperaturą przechowywania [3]. Proszek nie jest statyczny na półce, a temperatura, w jakiej jest trzymany, przekłada się bezpośrednio na tempo jego zmian.
Nośnik wykonuje dużą część pracy
Uwaga skupia się na suszarce; o wyniku często decyduje nośnik.
W badaniu produktów ubocznych cytryny trzy powłoki na bazie maltodekstryny nie zachowywały się jednakowo. Liofilizacja dawała zwykle mikrocząstki o amorficznych, szklistych kształtach, ale mieszanina maltodekstryny z białkiem sojowym utworzyła zamiast tego kuliste, porowate cząstki [1]. Suszenie rozpyłowe natomiast dawało kuliste cząstki o zmiennej wielkości niezależnie od powłoki [1]. Dyfrakcja rentgenowska wykazała niski stopień krystaliczności próbek z obu technik [1].
Prace nad ekstraktem z wytłoków winogronowych dotyczyły liofilizacyjnego kapsułkowania z alginianem sodu samym oraz w połączeniu z gumą arabską lub żelatyną [4]. Dodanie drugiej powłoki do alginianu poprawiło wydajność kapsułkowania, a para alginian–żelatyna osiągnęła 97,02–98,30% [4]. Uwalnianie związków fenolowych przebiegało zgodnie z prawem dyfuzji Ficka, a model Korsmeyera–Peppasa najlepiej dopasował się do danych doświadczalnych [4]. Innymi słowy, powłoka nie tylko utrzymuje ekstrakt — rządzi też tym, jak się on z niej wydostaje.
Nośniki są też wymienne. Proszki ekstraktowe wykorzystywały maltodekstrynę i inulinę jako nośniki zarówno w suszeniu rozpyłowym, jak i w liofilizacji [6]. Zawartość związków fenolowych w proszkach z obu technik suszenia mieściła się w zakresie od 73,2 mg do 78,5 mg na gram suchej masy [6]. Inulina okazała się tak samo skuteczna jak maltodekstryna w suszeniu rozpyłowym, a autorzy podali, że była równie wydajnym nośnikiem pod względem parametrów procesu produkcyjnego, takich jak zawartość wilgoci i aktywność wody [6].
Co dzieje się przed suszarką
Dwa kolejne badania przypominają, że liofilizacja dziedziczy to, co przekażą jej wcześniejsze etapy.
W porównaniu technik ekstrakcji oleożywicy z zielonego pieprzu połączona metoda ultradźwiękowo-mikrofalowa dała najlepszą wydajność, natomiast ekstrakt z prostej maceracji miał najwyższą całkowitą zawartość związków fenolowych i najwyższą aktywność antyoksydacyjną [5]. Stwierdzono wysoką dodatnią korelację między aktywnością antyoksydacyjną a całkowitą zawartością związków fenolowych w poszczególnych metodach [5]. Tę różnicę wyznaczyła droga ekstrakcji, a nie suszarka.
Obróbka wstępna również ma znaczenie. Na cebulach lilii przed liofilizacją przetestowano parowanie, blanszowanie i obróbkę mikrofalową i stwierdzono, że wpływają one na retencję, degradację i przemiany polifenoli [7]. Blanszowanie przez sześć minut dało najwyższą aktywność antyoksydacyjną materiału liofilizowanego, 4,39 ± 0,32 μmol TE/g suchej masy, czyli blisko 25,39% powyżej nieobrobionej kontroli liofilizowanej [7]. Odpowiednie parowanie i blanszowanie utrzymały też barwę zbliżoną do nieobrobionego produktu liofilizowanego, przy maksymalnej wartości L* obniżonej odpowiednio tylko o 7,57% i 0,55% [7].
Wreszcie, liofilizowany ekstrakt sam jest składnikiem, który zmienia bazę. Liofilizowany ekstrakt z kwiatów dziewanny dodany do olejów tłoczonych na zimno zwiększył ich stabilność oksydacyjną, ale użyteczna dawka zależała od oleju: najlepszą stabilność uzyskano przy 60 mg ekstraktu na kilogram dla oleju rzepakowego i lnianego oraz przy 20 i 15 mg/kg odpowiednio dla oleju z nasion chia i oleju konopnego [8]. Ekstrakt podniósł energię aktywacji i obniżył stałą szybkości utleniania [8]. Autorzy stwierdzają wprost, że dodatek należy dobierać doświadczalnie [8].
Co marka może z tego wynieść
Warto postawić trzy pytania temu, kto wytwarza twój proszek. Po pierwsze, jaką zawartość wilgoci i aktywność wody faktycznie wykazuje gotowy placek — publikowane wartości dla materiału liofilizowanego są bliskie 1–2% wilgoci i 0,13–0,14 aktywności wody, czyli znacznie poniżej porównania z suszeniem rozpyłowym [1]. Po drugie, jaki nośnik jest stosowany i dlaczego: w tych badaniach wybór powłoki zmieniał kształt cząstek, wydajność kapsułkowania i zachowanie przy uwalnianiu, a w jednym przypadku inulina wprost dorównała maltodekstrynie [1][4][6]. Po trzecie, co dzieje się przed suszarką — zarówno droga ekstrakcji, jak i wstępna obróbka termiczna zmieniały zawartość związków fenolowych, którą liofilizacja następnie zachowywała [5][7]. Etap chłodu nie odzyska tego, co usunął wcześniejszy etap.
Bibliografia
- Papoutsis K, Golding JB, Vuong Q, Pristijono P, Stathopoulos CE, Scarlett CJ, Bowyer M. Encapsulation of Citrus By-Product Extracts by Spray-Drying and Freeze-Drying Using Combinations of Maltodextrin with Soybean Protein and ι-Carrageenan — Foods (Basel, Switzerland), 2018-07-19.
- Pashazadeh H, Zannou O, Ghellam M, Koca I, Galanakis CM, Aldawoud TMS. Optimization and Encapsulation of Phenolic Compounds Extracted from Maize Waste by Freeze-Drying, Spray-Drying, and Microwave-Drying Using Maltodextrin — Foods (Basel, Switzerland), 2021-06-16.
- Al Hasani S, Al-Attabi Z, Waly M, Al-Habsi N, Al-Subhi L, Shafiur Rahman M. Polyphenol and Flavonoid Stability of Wild Blueberry ( Sideroxylon mascatense ) during Air- and Freeze-Drying and Storage Stability as a Function of Temperature — Foods (Basel, Switzerland), 2023-02-17.
- Martinović J, Ambrus R, Planinić M, Šelo G, Klarić AM, Perković G, Bucić-Kojić A. Microencapsulation of Grape Pomace Extracts with Alginate-Based Coatings by Freeze-Drying: Release Kinetics and In Vitro Bioaccessibility Assessment of Phenolic Compounds — Gels (Basel, Switzerland), 2024-05-21.
- Zhang C, Gu F, Hu W, Wu G, Chen W, Dong C, Niu Z. Effect of extraction technique on chemical compositions and antioxidant activities of freeze-dried green pepper — Frontiers in nutrition, 2022-09-02.
- Kucharska-Guzik A, Guzik Ł, Charzyńska A, Michalska-Ciechanowska A. Influence of Freeze Drying and Spray Drying on the Physical and Chemical Properties of Powders from <i>Cistus creticus</i> L. Extract — Foods (Basel, Switzerland), 2025-03-01.
- Cai Y, Quan H, Liu Y, Han X, Lu Y, Lan X, Guo X. The impact of thermal pretreatment on phytochemical profiles and bioactivity of freeze-dried lily bulbs ( Lilium lancifolium ) — Food chemistry: X, 2024-03-15.
- Symoniuk E, Marczak Z, Brzezińska R, Janowicz M, Ksibi N. Effect of the Freeze-Dried Mullein Flower Extract ( Verbascum nigrum L.) Addition on Oxidative Stability and Antioxidant Activity of Selected Cold-Pressed Oils — Foods (Basel, Switzerland), 2023-06-16.