Zamrażanie, suszenie pierwotne, suszenie wtórne: co rozstrzyga każdy etap
Proszek liofilizowany powstaje przez zamrożenie cieczy, a następnie usunięcie wody bez dopuszczenia do jej ponownego stopienia. Proces prowadzi się w trzech krokach: zamrażanie, suszenie pierwotne i suszenie wtórne [1]. Każdy krok ustawia się osobno i każdy odciska swój ślad na gotowym placku w butelce.
Powodem, dla którego w ogóle stosuje się tę metodę, jest jej łagodność. Liofilizację opisuje się jako łagodną technikę suszenia produktów o wysokiej wartości, stosowaną dlatego, że suszy je bez pogorszenia jakości produktu [2]. Ceną tej łagodności są czas i pieniądze: ta sama praca określa liofilizację jako bardzo czaso- i kosztochłonną [2]. Niemal każda decyzja przy projektowaniu cyklu jest kompromisem między tymi dwoma faktami.
Krok pierwszy: zamrażanie, które buduje strukturę
Zamrażanie to nie po prostu „schłodzenie”. To krok, który tworzy wewnętrzną strukturę, przez którą musi przebiegać reszta cyklu. Doświadczenia liofilizacyjne na roztworach maltodekstryny i sacharozy dały różne mikrostruktury wyłącznie na skutek zmiany parametrów zamrażania — dwóch różnych szybkości chłodzenia i dwóch stężeń substancji stałej, 0,05 i 0,15 w/w [2].
Zmienia się sieć porów pozostająca po późniejszym usunięciu kryształów lodu. Wiadomo, że większe pory skracają suszenie pierwotne, ponieważ para łatwiej się wydostaje [2]. Ale rozmiar porów to nie jedyne, co się liczy. W tym badaniu rejestrowano dwuwymiarowe obrazy przez cały czas suszenia oraz w stanie suchym i analizowano je pod kątem przemieszczania się frontu sublimacji oraz rozmiaru, orientacji i kształtu porów [2]. W przypadku porów o wysokim współczynniku kształtu — długich i wąskich — orientacja poru miała większe znaczenie dla szybkości suszenia niż jego rozmiar; w przypadku porów o niższym współczynniku kształtu parametrem rozstrzygającym był rozmiar poru [2].
Krok drugi: suszenie pierwotne, w którym lód sublimuje
Podczas suszenia pierwotnego zamrożona woda opuszcza produkt bezpośrednio w postaci pary. Przetestowano trzy proste modele wymiany ciepła i masy dla suszenia pierwotnego, a ich przewidywania dotyczące temperatury produktu i czasu sublimacji dobrze się ze sobą zgadzały [1]. Modele zweryfikowano na danych doświadczalnych, a następnie wykorzystano do stabelaryzowania warunków suszenia pierwotnego dla typowych receptur, zarówno amorficznych, jak i częściowo krystalicznych [1].
To rozróżnienie — amorficzny kontra krystaliczny — przewija się przez całe projektowanie procesu. Zalecenia przeglądu dotyczące doboru warunków liofilizacji opierają się na właściwościach fizykochemicznych receptury wraz z rozważaniami inżynieryjnymi [1], a praca podaje opracowane przykłady obliczonych cykli suszenia, obejmujących wszystkie kroki, dla typowych receptur amorficznych i krystalicznych [1].
Modele opisują wartość średnią. Bezpośrednia obserwacja pokazuje, jak nieuporządkowana jest rzeczywistość. Kamerę na podczerwień zamontowaną na stropie komory liofilizatora w skali procesowej wykorzystano do obserwacji suszenia roztworu sacharozy/mannitolu, 4:1 % m/m, wewnątrz kuwet wykonanych na zamówienie [3]. Jedna ściana każdej kuwety miała okno germanowe obok lustra ustawionego pod kątem 45°, dzięki czemu kamera widziała zarówno powierzchnię, jak i pełną głębokość materiału [3]. Obrazy wykonywano co 60 sekund od −40 °C do 30 °C, w rozdzielczości 2 × 2 mm na piksel podczerwieni, przez 45 godzin — łącznie 2700 termogramów [3].
Pokazały one, że receptura, która zaczynała jako prawdziwy roztwór, schnie nieregularnie, a front sublimacji nie przesuwa się równomiernie przez materiał [3]. Rozdzielczość wystarczyła, by ujawnić niższe temperatury głębiej w materiale w miarę postępu sublimacji [3]. Innymi słowy, różne części tej samej niewielkiej objętości znajdują się w tej samej chwili na różnych etapach.
Krok trzeci: suszenie wtórne, które usuwa to, co zostało
Gdy lodu już nie ma, woda nadal pozostaje związana w ciele stałym. W pracy z kamerą na podczerwień rozdzielczość termiczna i przestrzenna była na tyle wysoka, by wykryć możliwe chłodzenie wyparne górnych warstw podczas suszenia wtórnego [3] — przypomnienie, że materiał nadal traci wodę i nadal zmienia temperaturę po zakończeniu najbardziej dramatycznej części cyklu.
Suszenie wtórne jest też etapem, na którym temperatura półki stanowi bezpośrednią dźwignię wpływającą na wynik. W badaniu ultradźwiękowej liofilizacji natryskowej temperatura płyty podczas suszenia wtórnego była jednym z trzech zmienianych i optymalizowanych parametrów procesu, przy 25, 35 i 45 °C, obok częstotliwości dyszy (48 i 120 kHz) oraz natężenia przepływu (2, 5 i 8 mL/min) [4]. Znaleziona optymalna kombinacja to natężenie przepływu 3,10 mL/min, temperatura płyty 45 °C i częstotliwość dyszy 120 kHz [4]. Wytworzone w ten sposób proszki osiągały wartości wilgotności 2,92–4,36 % po 8 godzinach suszenia [4]. Pod powiększeniem cząstki uzyskane w warunkach optymalnych były kuliste, z porami na powierzchni, a ich właściwości płynięcia w większości warunków oceniono jako dostateczne według wskaźnika Carra [4].
Co marka może z tego wynieść
Z tego wynikają trzy rzeczy dla każdego, kto określa, jak ma powstawać proszek liofilizowany.
- Długość cyklu można oszacować przed pierwszą partią. Istnieją modele przewidujące czas trwania każdego odcinka oraz temperaturę produktu podczas suszenia pierwotnego, zweryfikowane na danych doświadczalnych i stabelaryzowane dla typowych rodzajów receptur [1].
- Wilgotność resztkowa i sypkość proszku są wynikiem ostatniego kroku. Temperatura suszenia wtórnego była jednym z parametrów optymalizowanych w badaniu liofilizacji natryskowej, w którym podano końcową wilgotność 2,92–4,36 % i dostateczne zachowanie przy płynięciu [4].
Przegląd z 2023 roku ponownie przeanalizował zalecenia z pracy z 2004 roku dotyczącej doboru warunków procesu liofilizacji i stwierdził, że większość tych zaleceń nadal obowiązuje, a głównymi postępami są kontrola nukleacji lodu oraz modelowanie komputerowe obejmujące wszystkie kroki [1]. Autorzy zbudowali także bazę danych dla suszenia pierwotnego i opublikowali przykładowe projekty cykli, pomyślane jako szybki sposób oszacowania przestrzeni projektowej [1]. Krótko mówiąc, o cyklu można rozumować z wyprzedzeniem — a potem trzeba go sprawdzić, bo jak pokazują prace obrazowe, wnętrze placka nie schnie tak porządnie, jak sugeruje model [3].
Bibliografia
- Tchessalov S, Maglio V, Kazarin P, Alexeenko A, Bhatnagar B, Sahni E, Shalaev E. Practical Advice on Scientific Design of Freeze-Drying Process: 2023 Update — Pharmaceutical research, 2023-10-02.
- Gruber S, Thomik M, Vorhauer-Huget N, Hans L, Tsotsas E, Foerst P. The Influence of Local Microstructure Inhomogeneities on Local Drying Kinetics during Freeze-Drying — Pharmaceutics, 2022-10-07.
- Emteborg H, Charoud-Got J, Seghers J. Infrared Thermography for Monitoring of Freeze Drying Processes-Part 2: Monitoring of Temperature on the Surface and Vertically in Cuvettes during Freeze Drying of a Pharmaceutical Formulation — Pharmaceutics, 2022-05-07.
- Isleroglu H, Turker I. Evaluation of Process Conditions for Ultrasonic Spray Freeze Drying of Transglutaminase — Food technology and biotechnology, 2020-03-01.